Małgorzata Lublińska

Departament programów Przedakcesowych i Strukturalnych

Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej

Equal – nowe sposoby rozwiązywania problemu dyskryminacji na rynku pracy

    Inicjatywa Wspólnotowa Equal jest częścią strategii Unii Europejskiej na rzecz stworzenia większej liczby lepszych miejsc pracy i zapewnienia szerokiego do nich dostępu.

    Finansowana przez Europejski Fundusz Społeczny [EFS], ma na celu testowanie i popieranie – w drodze współpracy transnarodowej – nowych sposobów zwalczania wszystkich form dyskryminacji i nierówności na rynku pracy, zarówno wobec osób zatrudnionych, jak i poszukujących pracy. EQUAL obejmuje również działania na rzecz społecznej i zawodowej integracji osób ubiegających się o status uchodźcy.

    Program ten powinien być uzupełnieniem narodowej strategii zatrudnienia. Powinien również odnosić się do takich dokumentów jak: „Wspólna ocena założeń polityki zatrudnienia” (Joint Asessment Paper), „Wspólne memorandum w sprawie integracji społecznej” (Joint Inclusion Memorandum) oraz Sektorowy Program Operacyjny Rozwój Zasobów Ludzkich.

Equal stwarza możliwości identyfikacji i przewidywania zmian na rynku pracy, jak też wyposaża w nowe narzędzia monitorowania, zapobiegania i rozwiązywania wykrytych problemów.

    Ogólne zasady wdrażania obejmują:

    1) Podejście tematyczne (Thematic approach)

    2) Partnerstwa na rzecz Rozwoju (Development Partnerships – DPs)

    3) Zaangażowanie grup dyskryminowanych (Empowerment)

    4) Współpraca transnarodowa (Transnational co-operation)

    5) Innowacyjność (Innovation)

    6) Adaptacja rezultatów do głównego nurtu polityki (Mainstreaming)

    Te zasady określają zarówno sposób wdrażania Inicjatywy Equal, jak też stanowią kryteria zawiązywania Partnerstw na rzecz Rozwoju.

    Podejście tematyczne (Thematic approach)

    Komisja Europejska w porozumieniu z Parlamentem Europejskim, krajami członkowskimi i partnerami społecznymi ustanowiła dziewięć tematów w ramach pierwszego konkursu projektów. Osiem z tych tematów wpisuje się w treść czterech filarów Europejskiej Strategii Zatrudnienia (zdolność do zatrudnienia, przedsiębiorczość, zdolności przystosowawcze firm i pracowników i równość szans). Dziewiąty temat obejmuje specyficzne potrzeby osób ubiegających się o azyl. Ogólnie celem podejścia tematycznego jest poszukiwanie nowych sposobów rozwiązywania problemów wspólnych dla różnych rodzajów dyskryminacji i nierówności zamiast skupiania się na poszczególnych grupach społecznych. Każdy kraj członkowski wybiera te tematy, w ramach których spodziewa się, że innowacyjne rozwiązania i współpraca z innymi krajami członkowskimi przyniosą najlepsze rezultaty. W pierwszej rundzie każdy kraj członkowski był zobowiązany do zaplanowania minimum działań w ramach tematu dziewiątego.

Dziewięć tematów priorytetowych w programie EQUAL

Partnerstwa na rzecz Rozwoju (Development Partnerships – DPs)

    Aby zawiązać Partnerstwo na rzecz Rozwoju muszą znaleźć się przynajmniej dwie instytucje (każda innego typu), które chcą połączyć środki i działania w celu rozwiązania danego problemu rynku pracy związanego z dyskryminacją bądź nierównością. Nie ma ograniczeń co do statusu prawnego instytucji chcących działać w partnerstwie. Mogą to być: organizacje pozarządowe, jednostki administracji lokalnej i regionalnej, instytucje badawcze i edukacyjne, placówki kształcenia, przedsiębiorstwa (zwłaszcza małe i średnie), partnerzy społeczni itp. Partnerstwo zgłasza się do realizacji jednego wybranego przez siebie działania. Celem partnerstwa jest znalezienie rozwiązania problemu poprzez wielostronne i innowacyjne podejście z wykorzystaniem różnorodnych doświadczeń wszystkich partnerów. Niezwykle ważne z punktu widzenia stawianych celów jest zaangażowanie w działania partnerstwa grup docelowych, na rzecz których to partnerstwo pracuje. Doświadczenia poprzednich programów (Adapt i Employment) pokazują, że mali, indywidualni aktorzy mogą mieć problemy z udowodnieniem wiarygodności wymaganej przez Equal. Stąd też sensownym wydaje się model wdrażania przyjęty przez Inicjatywę, gdzie partnerstwo tworzy strukturę parasola, a wybrany jeden partner jest odpowiedzialny za zarządzanie finansowe i administracyjne. W ten sposób pozostali aktorzy mogą koncentrować się na realizacji programu. Powierzenie jednej z instytucji funkcji administrowania projektem nie ma wpływu na proces decyzyjny w partnerstwie. Już na etapie wypełniania wniosku inicjujące partnerstwo instytucje  muszą przedstawić, w jaki sposób zagwarantują równy udział wszystkich zaangażowanych podmiotów w podejmowaniu decyzji.

    Partnerstwa mogą mieć charakter geograficzny (regionalny, lokalny) lub sektorowy w zależności od natury problemu, z którym zamierzają się zmierzyć. Program Equal powinien odpowiadać na potrzeby lokalne i regionalne i w ramach regionalnej i lokalnej współpracy powinien być wdrażany. Celem Inicjatywy jest zwalczanie wszelkiego rodzaju nierówności na rynku pracy, co oznacza również nierówności między regionami (różna jest struktura populacji, poziom wykształcenia i umiejętności, stopa zatrudnienia, poziom dochodów).

    Partnerstwo sektorowe odnosi się do określonych zawodów, grup docelowych lub innych problemów wynikających z dyskryminacji i nierówności w życiu zawodowym nie zawiązanych z konkretnym obszarem geograficznym.

Współpraca w ramach partnerstwa (zarówno jeśli chodzi o parnerstwo krajowe, jak i transnarodowe) jest sformalizowana i opiera się na umowie oraz planie pracy. W szczególności podstawy pracy partnerstwa obejmują:

• Wspólną strategię

• Szczegółowy program pracy

• Plan finansowy zawierający informację o żródłach współfinansowania ze środków publicznych i prywatnych

• Podział obowiązków i wkład finansowy każdego z partnerów, a także ustalenia dotyczące zarządzania finansowego

• Porozumienie co do udziału w pracach grup tematycznych, upowszechniania dobrych praktyk i udziału w procesie mainstreaming

Zaangażowanie grup dyskryminowanych (Empowerment)

    Zasada empowerment oznacza udział grup napotykających na problemy w integracji zawodowej i społecznej  w działaniach i decyzjach podejmowanych w ramach partnerstwa. Jest ona stosowana w  celu podniesienia rzeczywistej zdolność tych grup do wpływania na sprawy, które ich dotyczą i zwiększenia w ten sposób efektywności projektów. Plan działania opisany w projekcie składanym przez każde partnerstwo musi odpowiadać na potrzeby określonej grupy docelowej. Projekt zawiera informacje na temat podstawowych grup docelowych w regionie lub sektorze, ich potrzeb i oczekiwań związanych z projektem, sposobu zebrania tych danych, a także szczegółowy opis, w jaki sposób oczekiwania te zostaną zaspokojone. Na wszystkich etapach realizacji projektu: podczas planowania, podejmowania decyzji, wdrażania i współpracy transnarodowej musi być zapewniony udział grup docelowych. Jednym z kryteriów selekcji projektów jest zdolność nawiązania współpracy z grupami docelowymi i sposób ich motywowania.

    Współpraca transnarodowa (Transnational co-operation) jest zasadniczym elementem Equal. Przyczynia się ona do powstania znaczącej wartości dodanej dla partnerów, którzy pracują nad rozwiązaniem takich samych lub podobnych problemów. Może być również źródłem innowacyjności. Każde partnerstwo krajowe musi mieć przynajmniej jednego partnera z innego kraju członkowskiego. Ogólnie przyjętą zasadą jest, że w ramach Equal partnerstwa nawiązujące współpracę transnarodową muszą realizować projekty w ramach tego samego działania. Dopuszcza się również angażowanie do współpracy transnarodowej partnerów z programów innych niż Equal, np. TACIS, PHARE, MEDA. Działalność w ramach współpracy transnarodowej reguluje wynegocjowana i podpisana wspólnie przez wszystkich partnerów Umowa o Współpracy Transnarodowej, a także stworzony wspólnie Program Działania. Wszystkie partnerstwa, które złożyły wnioski do Programu Equal w krajach członkowskich, są umieszczane w stworzonej przez Komisję Europejską bazie danych dostępnej w internecie, w celu ułatwienia poszukiwania partnerów do współpracy trannarodowej.

Współpraca może przybierać różne formy:

1) Model 1: Wymiana informacji i doświadczeń

Ten model często odnosi się do wstępnej fazy współpracy międzynarodowej. Partnerzy wymieniają informacje na temat swoich strategii i kontekstu działania. Na tym etapie partnerzy nie definiują konkretnych wspólnych celów swojej współpracy. Przykładem może być sytuacja, gdy dwa (lub więcej) partnerstwa w różnych krajach pracują nad stworzeniem pakietu szkoleniowego dla grup nieuprzywilejowanych w celu przywrócenia ich na rynek pracy. Ich współpraca transnarodowa obejmuje w tym przypadku wymianę informacji o nich samych, różnej sytuacji i podejściu do rozwiązywanych problemów. Ciekawe pomysły rodzą się przeważnie w sposób niezamierzony, a w niektórych przypadkach transfer wiedzy, doświadczeń, czy ekspertyz może okazać się zupełnie bezużyteczny. Takie podejście do współpracy transnarodowej pomaga partnerstwu znaleźć punkty odniesienia dla swojej działalności i osiąganych efektów (benchmarking).

2) Model 2: Równoległe wypracowywanie innowacyjnego podejścia

W tym modelu partnerzy realizują konkretny wspólny cel, pracując niezależnie od siebie. Wymiana doświadczeń jest mniej ogólna niż w modelu pierwszym, a bardziej systematyczna i powiązana z realizowanym celem. Mając uzgodniony i wynegocjowany wspólny cel, partnerstwa systematycznie przekazują sobie wiedzę i innowacje. Ten model współpracy również przyczynia się do ustalenia punktów odniesienia dla swojej działalności i efektów.

3) Import, eksport i adaptacja nowych rozwiązań do swojej sytuacji

Ten model jest zazwyczaj wariantem kontynuacji równoległego rozwoju (Model 2). Występuje w sytuacji, gdy dwa lub więcej, partnerstwa dzielą się rezultatami swojej pracy i każde z nich korzysta z wymiany doświadczeń do ulepszenia swojego produktu (np. pakietu szkoleniowego dla grup ryzyka). Rezultatem takiej współpracy jest modyfikacja, ulepszenie swojego pakietu szkoleniowego poprzez adopcję niektórych rozwiązań zastosowanych przez partnera, który ma często większe doświadczenie w danej dziedzinie.

4) Wspólny produkt lub system pracy – podział zadań w ramach realizacji wspólnego celu

Ten model współpracy dotyczy najczęściej partnerstw, które tworzą się na określony czas w celu rozwiązania konkretnego problemu. Partnerów łączy jednakowe postrzeganie problemu i intencja, aby znaleźć jego rozwiązanie przy świadomym wykorzystaniu swoich mocnych stron. Od początku jasno określone są etapy rozwiązywania problemu, a wynikające z nich zadania rozdzielone pomiędzy partnerów. W tym modelu partnerzy dobierają się na zasadzie uzupełnienia swoich doświadczeń i umiejętności. Tak rozumiane partnerstwo jest bliskie idei „twinningu”, czyli „zbliźniaczenia”, gdzie każdy z partnerów osiąga wielostronne korzyści ze współpracy z innymi.

5) Model 5: dodatkowa działalność: wymiana nauczycieli, uczniów, głównych aktorów i innych

Wymiana trenerów, osób szkolonych i pracowników jest dodatkową działalnością, która często ma miejsce równolegle z realizacją czterech poprzednich modeli. Działania dodatkowe nie obejmują wizyt studyjnych, gdyż należą one do pierwszego modelu. W przypadku działań dodatkowych musi być ściśle określony ich cel w kontekście głównego wspólnego celu współpracy transnarodowej. Działania te służą najczęściej sprawdzeniu wspólnego produktu, wypróbowaniu stworzonego systemu itp.

    Ogólnie rzecz biorąc płaszczyzną porozumienia pomiędzy partnerami nawiązującymi współpracę transnarodową może być: realizacja wspólnego tematu, podobny rodzaj organizacji, problem podobnego rodzaju, praca na rzecz podobnej grupy docelowej. Wszystkie te czynniki powinny być wzięte pod uwagę przy planowaniu i poszukiwaniu partnera z innego kraju członkowskiego.

Innowacyjność (Innovation)

    Equal zapewnia wsparcie dla pionierskich rozwiązań problemów nierówności i dyskryminacji w  pracy i w dostępie do pracy. Innowacyjność może przejawiać się pod różnymi postaciami: może to być innowacyjne podejście do problemu lub przeniesienie rozwiązań z innych obszarów, jak również sposób organizacji i pracy w ramach partnerstwa. Z doświadczeń programów ADAPT i EMPLOYMENT wynika, że efektem działań innowacyjnych może być jedna lub więcej z następujących zmian:

• rozwój nowych metod, narzędzi, nowego podejścia i udoskonalenie już istniejących (jest to innowacyjność ukierunkowana na proces)

• sformułowanie nowych celów, identyfikacja nowych i obiecujących podejść, otwarcie nowych  dróg do zatrudnienia (innowacyjność ukierunkowana na cel)

• rozwój systemu odpowiadającego na potrzeby i problemy rynku pracy w ramach politycznych i instytucjonalnych struktur (innowacyjność ukierunkowana na kontekst).

Upowszechnienie rezultatów i włączenie ich do głównego nurtu polityki (Dissemination and mainstreaming)

    EQUAL jest instrumentem badawczym i testującym – przy wykorzystaniu szerokich możliwości Partnerstw na rzecz Rozwoju, EQUAL odkrywa, próbuje i wprowadza w życie nowe rozwiązania. Państwo członkowskie zobowiązane jest do stworzenia systemu wymiany doświadczeń i najlepszych rozwiązań wypracowanych przez krajowe Partnerstwa na rzecz Rozwoju. Są one następnie adoptowane do Narodowego Planu Działań na rzecz Zatrudnienia, a także Narodowego Planu Działań na rzecz Integracji Społecznej. Wymiana najlepszych praktyk ma również miejsce na poziomie europejskim pomiędzy partnerstwami transnarodowymi. Dzięki współpracy krajów członkowskich i Komisji Europejskiej najlepsze rozwiązania są adoptowane do Europejskiej Strategii Zatrudnienia. Wymiana doświadczeń i upowszechnienie najlepszych rozwiązań może mieć charakter horyzontalny wtedy, gdy dotyczy partnerów zaangażowanych w realizację programu lub wertykalny, gdy akcją informacyjną objęci są również decydenci polityczni, ministrowie, partnerzy społeczni.

    Kwalifikacja Partnerstw na rzecz Rozwoju do finansowania w ramach programu EQUAL będzie się odbywać w drodze ogólnokrajowego konkursu projektów (we wszystkich krajach członkowskich odbywa się on w tym samym czasie).

W ramach każdej dziedziny tematycznej program EQUAL będzie finansował cztery działania:

• Działanie 1: tworzenie Partnerstw na rzecz Rozwoju i współpraca transnarodowa;

• Działanie 2: realizacja programów działania Partnerstw na rzecz Rozwoju;

• Działanie 3: tworzenie sieci tematycznych, upowszechnianie wzorów dobrej praktyki i oddziaływanie na politykę państwa;

• Działanie 4: pomoc techniczna wspierająca działania 1, 2 i 3.

    Działania 1 i 2 będą realizowane kolejno. Działanie 3 będzie można rozpocząć, gdy tylko pojawią się wyniki, które można będzie rozpowszechniać. Pomoc w ramach Działania 4 będzie świadczona już przed rozpoczęciem Działania 1.

    Kryteria wyboru programów pracy do Działania 2:

• przejrzystość (transparency) – administracyjna i finansowa

• reprezentatywność (representativeness) – odnosi się do zaangażowanych partnerów; partnerstwo musi wykazać swoją zdolność zmobilizowania wszystkich ważnych i potrzebnych z punktu widzenia rozwiązywanego problemu partnerów

• chęć współpracy – partnerstwo musi sprecyzować swoje oczekiwania wobec współpracy transnarodowej, musi mieć plan współpracy w zakresie upowszechniania rezultatów zarówno na poziomie krajowym, jak i europejskim.

    Oprócz tych kryteriów są kryteria horyzontalne takie, jak: równość płci, wsparcie rozwoju lokalnego, rozwój społeczeństwa informacyjnego, trwały rozwój, przewidywanie i promocja dobrych relacji międzykulturowych (międzyetnicznych).

    Przykład. Equal w Finlandii.

    W wyniku analizy sytuacji na rynku pracy w kontekście dyskryminacji i nierówności fińskie Ministerstwo Pracy zdecydowało się na wybór następujących działań:

1. Priorytet: Zdolność do bycia zatrudnionym (38% środków)

Działanie 1. Umożliwienie wejścia i powrotu na rynek pracy tym, którzy mają  z tym problemy.

Celem działania jest znalezienie metody zwalczania wykluczenia społecznego i zwiększenia zaangażowania w odniesieniu do osób długotrwale bezrobotnych, najstarszych  osób w wieku produkcyjnym, młodzieży z problemami w nauce, osób zagrożonych wykluczeniem społecznym (m.in. samotnych, niepełnosprawnych, imigrantów, mniejszości etnicznych). Działanie uwzględnia różnice na rynku pracy wynikające z lokalizacji Partnerstwa, tj. sytuację obszarów wiejskich, centrów wzrostu gospodarczego, wielkich miast.

Działanie 2. Zwalczanie rasizmu i ksenofobii na rynku pracy.

Celem działania jest polepszenie warunków zatrudnienia dla imigrantów i tradycyjnych mniejszości etnicznych we współpracy z partnerami społecznymi i sektorem przedsiębiorczości.

2. Priorytet: Przedsiębiorczość (20 % środków)

Działanie 1. Wzmocnienie gospodarki społecznej (trzeciego sektora), w szczególności usług sektora użyteczności publicznej w kontekście polepszenia jakości miejsc pracy.

Celem działania jest stworzenie  strategii rozwoju gospodarki społecznej na poziomie krajowym (rozwój ducha przedsiębiorczości, przedsiębiorstw i warunków działania przedsiębiorstw w trzecim sektorze).

3. Priorytet: Adaptacyjność (30 % środków)

Działanie 1. Wsparcie zdolności  przystosowawczych  przedsiębiorstw i ich pracowników do strukturalnych zmian gospodarczych przy wykorzystaniu informacji i nowych technologii.

Celem działania jest rozszerzenie zastosowania technologii informacyjnych do utrzymania i kreowania nowych miejsc pracy (programy szkoleniowe i plany działań dla MŚP i ich pracowników, którzy nie spełniają warunków odpowiadających zapotrzebowaniom społeczeństwa informacyjnego i gwałtownej internacjonalizacji życia zawodowego).

4. Priorytet: Równe szanse kobiet i mężczyzn (10 % środków)

Działanie 1. Niwelowanie różnic płci i segregacji zawodowej w tradycyjnym podziale pracy.

Celem działania jest testowanie nowych metod i rozwiązań modelowych służących eliminacji nierówności kobiet i mężczyzn w dostępie do zawodów i stanowisk.

5. Priorytet (2 % środków):  Integracja społeczna i zawodowa osób ubiegających się o status uchodźcy.

    Grupami docelowymi są zarówno imigranci ubiegający się o status uchodźcy, jak i rodowici obywatele państwa. Zapoznanie obywateli z sytuacją i problemami imigrantów polepszy stosunki etniczne w społeczeństwie.

    Budżet Inicjatywy Equal w Finlandii wynosi 68 mln Euro na cały okres programowania. Zaplanowano, że w pierwszej rundzie (tj. w konkursie projektów na lata 2001 – 2003) zostanie wybranych około 30 Partnerstw na rzecz Rozwoju.

    Polska jest na etapie programowania Inicjatywy Wspólnotowej Equal. Prace nad Jednolitym Dokumentem Programującym są prowadzone przez grupę roboczą działającą w ramach Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, które to ministerstwo jest odpowiedzialne za przygotowanie dokumentu, a po akcesji za zarządzanie i jego wdrożenie. Dokument programowy w wersji roboczej zostanie złożony do Komisji Europejskiej we wrześniu 2003 roku, zaś jego zatwierdzenie nastąpi we wrześniu 2004 roku. Polska przystąpi do drugiego w tym okresie programowym konkursu projektów na równi z innymi krajami członkowskimi, a  realizacja działania pierwszego rozpocznie się w styczniu 2005 roku.